Prawo do własnej tożsamości. EFHR popiera nowy projekt ustawy o pisowni nazwisk

Temat oryginalnej pisowni nazwisk ze wszystkimi znakami diakrytycznymi jest od dawna elementem debaty publicznej na Litwie. Nowy projekt, opracowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości RL i znajdujący się obecnie na wczesnym etapie legislacyjnym, przewiduje długo wyczekiwaną możliwość zapisu imion i nazwisk przy użyciu znaków alfabetu łacińskiego wraz z ich znakami diakrytycznymi. W ocenie Europejskiej Fundacji Praw Człowieka (EFHR) byłby to kluczowy krok w kierunku harmonizacji krajowego porządku prawnego ze standardami międzynarodowymi. W związku z tym EFHR z pełnym przekonaniem popiera i zachęca do  procedowania projektu ustawy o zmianie art. 2, 3 i 4 ustawy nr XIV-903 o pisowni imienia i nazwiska osoby w dokumentach.

Tożsamość jako fundament praw człowieka

Prawo do posługiwania się własnym imieniem i nazwiskiem w oryginalnej formie to immanentna część prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, co gwarantują m.in. art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz) oraz art. 7 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu konsekwentnie orzeka, że nazwisko stanowi centralny element tożsamości i samostanowienia jednostki. Przyjęcie projektu umożliwiłoby wdrożenie najnowszej Rezolucji Komitetu Ministrów Rady Europy (CM/ResCMN(2025)1 z dnia 12 marca 2025 r.), w której wprost zalecono władzom Litwy dopuszczenie w dokumentach tożsamości użycia wszystkich znaków diakrytycznych właściwych dla języków mniejszości narodowych.

Obecne ramy prawne, po nowelizacji z maja 2022 r., dopuszczają już użycie niektórych nielitewskich liter (W, X, Q). Utrzymywanie w tej sytuacji zakazu wobec znaków diakrytycznych (takich jak ł, ń, ć) jest działaniem pozbawionym racjonalnego uzasadnienia i prowadzi do nierównego traktowania. Obecny, restrykcyjny model prawny prowadzi do sytuacji, w których członkowie tej samej rodziny (np. małżonkowie i dzieci) mają różnie zapisane nazwiska w oficjalnych dokumentach. Tego typu rozbieżności to nie tylko utrudnienie na poziomie indywidualnym, ale także nieproporcjonalne ograniczenie zasady swobodnego przepływu osób zagwarantowanej w prawie unijnym.

Brak zagrożenia dla języka państwowego

Dane statystyczne z okresu od maja 2022 r. do marca 2026 r. pokazują, że oryginalna pisownia nie stanowi zagrożenia dla języka litewskiego. W analizowanym okresie na zmianę zapisu przy użyciu znaków alfabetu łacińskiego zezwolono łącznie zaledwie 1699 osobom (skorzystało z tego jedynie 439 obywateli należących do mniejszości narodowych). Zdecydowaną większość (770 przypadków) stanowili obywatele Litwy przyjmujący nielitewskie nazwisko współmałżonka z zagranicy. Skala tego zjawiska ma zatem charakter marginalny i w żaden sposób nie uderza w spójność polityki językowej państwa. Warto również przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny Litwy w orzeczeniu z grudnia 2023 r. jednoznacznie potwierdził, iż ustawodawca posiada pełne prawo do zezwolenia na zapis nazwisk ze znakami diakrytycznymi. Technologicznie systemy państwowe, dzięki wdrożeniu standardu kodowania UTF-8, są na to od gotowe, a wdrożenie zmian nie będzie wiązać się z kosztami.

Projekt ustawy rozwiązuje wieloletni problem społeczny, pozwalając na przeniesienie ciężaru dochodzenia praw z przewlekłych i kosztownych procesów sądowych na szybkie procedury administracyjne. Odmowa rejestracji oryginalnego nazwiska to nie tylko problem językowy – to bezpośrednia ingerencja w integralność osobistą obywateli. Dlatego EFHR ocenia ten projekt jako niezbędny z punktu widzenia ochrony praw człowieka i z pełnym przekonaniem zachęca do prac nad nim przez Sejm Republiki Litewskiej.