„Właściwa równowaga” – orzeczenie NSA a dylemat edukacji mniejszości narodowych

Początek roku przyniósł przełomowe rozstrzygnięcie w trwającej od lat debacie nad kształtem edukacji mniejszości narodowych na Litwie. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Litwy z dnia 7 stycznia 2026 roku (całość wyroku tutaj), stwierdzający niezgodność planów nauczania z Ustawą o oświacie, podkreśla znaczenie nauczania języków mniejszości narodowych. Orzeczenie otwiera szerokie pole do dyskusji nie tylko o liczbie godzin lekcyjnych, ale przede wszystkim o jakości edukacji, normach psychofizycznych uczniów oraz delikatnej równowadze między promocją języka państwowego a ochroną tożsamości mniejszości.

Istotą orzeczenia NSA było stwierdzenie niezgodności planów edukacyjnych z wymogiem przeznaczania na naukę języka litewskiego „nie mniej czasu” niż na język ojczysty. Według NSA przepis ten musi być rozumiany literalnie – jako mierzalna liczba godzin zegarowych. Argumentacja Ministerstwa, wskazująca na integrację języka z innymi przedmiotami czy autonomię szkół, została odrzucona jako niewystarczająca. Sąd podkreślił, że trudności organizacyjne, nie mogą usprawiedliwiać łamania prawa rangi ustawowej. Wyrok stawia administrację państwową przed koniecznością natychmiastowych działań naprawczych, zapowiadając nowelizację planów nauczania jeszcze w bieżącym roku szkolnym, aby zwiększyć liczbę godzin języka ojczystego. Sytuacja ta eksponuje jednak systemową lukę, która istniała od 2011 roku – przez 15 lat prawo oświatowe funkcjonowało w oderwaniu od realiów szkolnych.

Europejska Fundacja Praw Człowieka zwraca uwagę na konieczność interpretowania wyroku NSA w szerszym kontekście zobowiązań międzynarodowych Litwy. Zasada równowagi, na którą powołał się sąd, jest zbieżna ze standardami UNESCO dotyczącymi edukacji wielojęzycznej. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem, edukacja w języku ojczystym stanowi fundament rozwoju kognitywnego dziecka i jest niezbędnym warunkiem efektywnego przyswajania języków kolejnych, w tym języka państwowego (o czym więcej można przeczytać tutaj).

Orzeczenie sądu kończy wieloletni okres, w którym zapisy ustawy o oświacie z 2011 roku w zakresie proporcji godzinowych pozostawały martwe (ustawa wymaga, aby czas przeznaczony na język ojczysty nie był krótszy niż na język państwowy). Sąd ostatecznie przesądził, że utrzymywanie mniejszej liczby godzin języka ojczystego jest niedopuszczalne i nie może być niczym uzasadnione, co wymusza korektę planów nauczania. Rozstrzygnięcie wywrze także wpływ na politykę rządu, który pod koniec poprzedniego roku zaproponował jeszcze zwiększenie tej dysproporcji (o czym więcej można przeczytać tutaj).

Kluczowym problemem systemowym, którego nie rozwiązuje sama korekta liczby godzin, jest brak adekwatnej metodyki. Eksperci edukacyjni alarmują, że uczniowie szkół mniejszości od 2011 roku realizują ujednolicone podstawy programowe, co oznacza narzucenie im wymagań identycznych jak dla rodzimych użytkowników języka litewskiego, przy jednoczesnym braku odpowiednich narzędzi dydaktycznych.

Sąd w swoim uzasadnieniu słusznie wskazał na obowiązek zapewnienia przez władzę wykonawczą „właściwej równowagi”. Równowaga ta nie może jednak polegać wyłącznie na symetrii w planie lekcji, lecz musi gwarantować równość szans.