W toku trwającej debaty publicznej oraz prac legislacyjnych nad projektami ustaw umożliwiających zapis imion i nazwisk ze znakami diakrytycznymi, podnoszone są argumenty o barierach technologicznych i finansowych państwa. Podczas konferencji, która odbyła się w Sejmie RL 14 września 2026 r., szef Państwowej Inspekcji Języka Litewskiego – Audrius Valotka – wskazywał m.in. na to, że dopuszczenie oryginalnej pisowni i wdrożenie pełnego kodowania UTF-8 miałyby doprowadzić do paraliżu państwowych systemów informacyjnych (m.in. Centrum Rejestrów, Sodry czy VMI). Zgłoszono również obawy, że proces ten pochłonie wielomilionowe środki z budżetu państwa, obciążając finanse publiczne w czasie, gdy Litwa powinna inwestować w obronność.
Europejska Fundacja Praw Człowieka (EFHR), jako organizacja działająca na rzecz praw mniejszości narodowych i prawa do oryginalnej pisowni, czuje się w obowiązku merytorycznie sprostować pojawiające się nieścisłości. Stanowisko oparto na dokumentach i informacjach pozyskanych od litewskich instytucji państwowych, które jednoznacznie wskazują, że infrastruktura cyfrowa Litwy jest już przygotowana na zmiany.
Jak wynika z oficjalnej odpowiedzi Centrum Rejestrów na wniosek EFHR (pismo z 2 czerwca 2026 r., nr S-8063), państwowa infrastruktura jest gotowa na przetwarzanie znaków o podstawie łacińskiej. Centrum zrealizowało projekt „Dostosowanie e-usług dla e-rezydentów” (lit. „E. paslaugų pritaikymas e.rezidentams”). W ramach tego projektu kodowanie danych tekstowych w Rejestrze Mieszkańców oraz powiązanych rejestrach i państwowych systemach informacyjnych zarządzanych przez Centrum Rejestrów zostało zmienione na uniwersalne kodowanie UTF-8. W odpowiedzi wskazano, że „Wprowadzone zmiany techniczne umożliwiają stosowanie […] znaków alfabetu łacińskiego ze znakami diakrytycznymi, a także zapewniają prawidłowe prezentowanie i przekazywanie takich danych ich odbiorcom”. Również Urząd Stanu Cywilnego Administracji Samorządu Miasta Wilna (odpowiedź z 9 lipca 2026 r., nr A133-1387/26) przytacza stanowisko Centrum Rejestrów, zgodnie z którym system rejestracji stanu cywilnego również przeszedł na kodowanie UTF-8. Oznacza to, że urzędy stanu cywilnego posiadają już techniczne możliwości stosowania znaków diakrytycznych.
Jako organizacja stojąca na straży praw człowieka, EFHR w pełni rozumie wagę bezpieczeństwa narodowego, szczególnie w obliczu obecnych wyzwań. Inwestycje w bezpieczeństwo państwa nie powinny być jednak przeciwstawiane ochronie praw mniejszości. Wprowadzanie argumentacji opierającej się na kwestiach obronności do debaty o pisowni imion i nazwisk niepotrzebnie przenosi dyskusję z płaszczyzny prawno-administracyjnej na emocjonalną, co może prowadzić do niezrozumienia rzeczywistego charakteru proponowanych zmian. Zestawianie wydatków na zbrojenia z realizacją praw mniejszości narodowych nie znajduje oparcia w faktach. Projekt Centrum Rejestrów, zakładający dostosowanie systemów, został już oficjalnie zakończony, a jego koszty zostały już pokryte. Zgodnie z oficjalnymi danymi całkowita kwota wydatków kwalifikowanych wyniosła 2 705 614,32 EUR, ale dominująca część tej kwoty – 2 397 999,99 EUR – pochodziła z dotacji Unii Europejskiej w ramach planu „Naujos kartos Lietuva” (Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności). Pozostała kwota to podatek VAT z budżetu państwa. Przystosowanie infrastruktury do znaków diakrytycznych zostało zatem wykonane i sfinansowane prawie w całości ze środków europejskich, nie uszczuplając w żaden sposób krajowego budżetu obronnego.
Należy wyraźnie oddzielić potwierdzony stan infrastruktury od wciąż funkcjonujących procedur administracyjnych. Dostosowanie kodowania przez Centrum Rejestrów obejmuje systemy zarządzane przez tę instytucję oraz system stanu cywilnego, nie odnosząc się wprost do baz Sodry, VMI czy e-sveikaty. Dokumentacja techniczna Sodry wskazuje jednak na obsługę standardu UTF-8. Fakt, że instrukcja formularza LDU (zawiadomienie o cudzoziemcach pracujących na Litwie) narzuca zapisywanie nazwisk cudzoziemców wyłącznie z użyciem dopuszczonych znaków litewskich, wskazuje na ograniczenie zapisane w samej instrukcji, a nie na brak technicznej możliwości przetwarzania danych przez system informacyjny. Znaki nie są również żadnym dodatkowym obciążeniem dla systemu – np. polskie litery (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż) nie są dwuznakowymi kombinacjami, lecz pojedynczymi, gotowymi znakami Unicode zapisanymi w blokach Latin-1 Supplement oraz Latin Extended-A – dokładnie tych samych, z których korzysta alfabet litewski (ą, č, ę, ė, į, š, ų, ū, ž). Znaki te były powszechnie obsługiwane już w bałtyckich stronach kodowych sprzed ery Unicode, wobec czego argument o zagrożeniu stabilności systemów z powodu złożoności znaków jest również merytorycznie nieuzasadniony. Bariera uniemożliwiająca stosowanie oryginalnej pisowni nie ma już zatem charakteru technicznego, a podstawową przeszkodą w pełnej implementacji prawa do oryginalnej pisowni jest brak woli ustawodawcy.
Warto podkreślić, że obywatele należący do mniejszości narodowych są lojalną i integralną częścią litewskiego społeczeństwa, która na równi z innymi współtworzy państwo i dba o jego bezpieczeństwo. Przeciwstawianie praw fundamentalnych interesom bezpieczeństwa narodowego jest nie tylko merytorycznie błędne, ale i społecznie szkodliwe. Dopuszczenie znaków diakrytycznych w obrębie alfabetu łacińskiego nie zagraża spójności języka litewskiego i nie obciąża krytycznej infrastruktury państwa oraz nie ma żadnego negatywnego wpływu na zdolności Republiki Litewskiej do obrony swoich granic. Szacunek dla tożsamości obywateli wzmacnia ich więź z państwem i buduje rzeczywistą spójność społeczną, a prawo do oryginalnej pisowni imienia i nazwiska to integralna część tożsamości jednostki, podlegająca ochronie na mocy art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 7 Karty Praw Podstawowych UE. Zapewnienie skutecznej realizacji tego prawa jest naturalnym zobowiązaniem państwa prawa.
Niniejsze stanowisko stanowi kontynuację wcześniejszych wypowiedzi EFHR w tej sprawie – zob. Stanowisko EFHR wobec opinii instytucjonalnych do projektu nowelizacji ustawy o pisowni nazwisk (29.05.2026), Prawo do własnej tożsamości. EFHR popiera nowy projekt ustawy o pisowni nazwisk (16.04.2026), Stanowisko EFHR w sprawie postulatu zakazu stosowania znaków diakrytycznych w pisowni imion i nazwisk w dokumentach urzędowych (22.08.2025).
