Więcej litewskiego kosztem języka ojczystego – niepokojący kierunek reformy edukacyjnej

W czerwcu 2025 roku władze Wilna ogłosiły decyzję o zwiększeniu liczby godzin języka litewskiego w klasach początkowych szkół mniejszości narodowych – kosztem zajęć z języka ojczystego. Zmiana ta, zapowiedziana na wrzesień 2025 roku, została wprowadzona bez szerokich konsultacji społecznych i bez zapewnienia odpowiednich warunków do jej realizacji, przy naruszeniu praw mniejszości narodowych. Europejska Fundacja Praw Człowieka ocenia te działania jako krok w nieodpowiednią stronę w zakresie ochrony praw edukacyjnych i językowych mniejszości narodowych i apeluje o pilny dialog z przedstawicielami społeczności dotkniętych reformą.

Próby reformy edukacyjnej – tło polityczne i historyczne

Kwestia nauczania języka litewskiego w szkołach mniejszości narodowych pozostaje od lat tematem debat społeczno-politycznych na Litwie. Już w 2018 roku konserwatywna partia TS-LKD przedstawiła projekt ustawy przewidujący, że aż 60% programu nauczania w szkołach mniejszości miałoby być realizowane w języku litewskim. Projekt ten nie uzyskał poparcia większości sejmowej, lecz zapoczątkował serię kolejnych inicjatyw dążących do zwiększenia roli języka litewskiego w systemie edukacji mniejszości narodowych.

W tym roku Minister Oświaty, Nauki i Sportu Raminta Popovienė wystąpiła z wnioskiem o zwiększenie liczby godzin języka litewskiego w klasach początkowych szkół mniejszości narodowych. Ministerstwo Zdrowia odrzuciło ten wniosek, powołując się na obowiązujące normy higieny szkolnej, które nie pozwalają na zwiększenie ogólnej liczby zajęć w tygodniu. Alternatywna propozycja, zakładająca zastąpienie zajęć artystycznych (np. muzyki czy teatru) lekcjami języka litewskiego, również spotkała się z krytyką – ze względu na znaczenie tych przedmiotów dla rozwoju emocjonalnego i społecznego dzieci.

Zwolennicy reformy powołują się na dane egzaminacyjne, wskazujące na istotne różnice w wynikach między szkołami litewskimi a szkołami mniejszościowymi. Według danych z lat 2020–2024, maturzyści ze szkół litewskich osiągali znacznie lepsze wyniki z egzaminu z języka litewskiego i literatury niż ich rówieśnicy z placówek mniejszościowych – w 2020 roku średni wynik wynosił odpowiednio: 49,5% w szkołach litewskich, 34,2% w polskich i 32,8% w rosyjskich. W 2024 roku różnice te się utrzymały – 57,3%, 42% i 40,3%. Jednocześnie odsetek niezdanych egzaminów wśród uczniów szkół mniejszości narodowych wyniósł 20,4%, podczas gdy w szkołach litewskich było to jedynie 6,7%. Choć dane te rzeczywiście wskazują na utrzymujące się nierówności, to zwiększanie liczby godzin języka litewskiego nie rozwiąże problemu, jeśli nie pójdą za tym reformy jakościowe: lepsze materiały dydaktyczne, nowoczesne podręczniki, dostosowane metody nauczania oraz odpowiednio przygotowana kadra nauczycielska. Co więcej, obecny kształt matury z języka litewskiego – ujednolicony w 2013 roku – nie uwzględnia specyfiki nauki tego języka w szkołach mniejszości narodowych, co samo w sobie generuje strukturalną nierówność (więcej o problemach, z którymi związane są próby reform można przeczytać tutaj).

Tymczasem 18 czerwca b.r. wicemer Wilna Vytautas Mitalas zapowiedział, że od września uczniowie klas początkowych w szkołach mniejszości narodowych będą uczyć się języka litewskiego przez sześć godzin tygodniowo – dotychczas było to cztery lub pięć. Z powodu ograniczeń prawnych dotyczących tygodniowej liczby zajęć, dodatkowe godziny mają zostać wprowadzone kosztem nauki języka ojczystego. Decyzja ta została uzasadniona argumentem integracyjnym: osoby należące do mniejszości narodowych, mimo że są pełnoprawnymi obywatelami Litwy, mają mieć trudności z pełnym uczestnictwem w życiu społecznym i zawodowym, jeśli nie posługują się biegle językiem państwowym. Jednak taka decyzja – bez konsultacji z przedstawicielami społeczności mniejszościowych – stoi w sprzeczności z międzynarodowymi standardami. Od lat Rada Europy podkreśla, że wszelkie zmiany w polityce językowej państwa powinny być wynikiem dialogu i konsultacji z grupami, których te zmiany dotyczą. Podobne stanowisko prezentuje Komitet Doradczy ds. Ramowej Konwencji o Ochronie Mniejszości Narodowych, który już w 2018 roku w opinii nt. Litwy podkreślał, że różnice w osiągnięciach edukacyjnych uczniów z mniejszości narodowych nie powinny być wykorzystywane jako pretekst do ograniczania nauczania w języku ojczystym, lecz jako impuls do inwestowania w jakość nauczania języka państwowego (cały raport dostępny tutaj).

Co więcej, nauczyciele pracujący w polskich szkołach w Wilnie sygnalizują niepokojący problem – nowy program nauczania języka litewskiego zostaje wdrożony, jednak podręczniki do niego są dostępne wyłącznie w języku litewskim. Brakuje wersji polskojęzycznych lub nawet roboczych tłumaczeń, co oznacza, że nauczyciele zmuszeni są samodzielnie tłumaczyć wszystkie materiały w trakcie pracy z uczniami. Taka sytuacja znacznie utrudnia prowadzenie zajęć i jest dużym obciążeniem zarówno dla kadry, jak i uczniów oraz rodzi obawy o to, że w dłuższej perspektywie może to skłonić część rodziców do rezygnacji z polskojęzycznych szkół.

Wątpliwości prawne

Proponowane zmiany mogą naruszać zarówno litewską Konstytucję, jak i zobowiązania międzynarodowe Litwy. Konstytucja RL – w artykułach 37 i 45 – gwarantuje mniejszościom narodowym prawo do zachowania swojego języka, tradycji i kultury. Obowiązkiem instytucji państwowych i samorządowych jest ich wspieranie. Litwa jako członek Rady Europy i państwo-strona Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych zobowiązała się do ochrony praw osób należących do mniejszości. Artykuł 14 tej konwencji zobowiązuje państwa do stworzenia warunków umożliwiających naukę języka ojczystego oraz do zapewnienia odpowiednich rozwiązań edukacyjnych. Zgodnie z międzynarodowym prawem praw człowieka, wszelkie reformy w obszarze edukacji muszą być proporcjonalne, konsultowane z zainteresowanymi społecznościami i nie mogą prowadzić do ograniczenia dostępu do edukacji w języku ojczystym. Działania jednostronne i naruszające prawa kulturowe mogą zostać uznane za formę dyskryminacji systemowej.  

Brak odpowiedniego przygotowania systemowego – podręczników, programów nauczania, wykwalifikowanych nauczycieli – sprawia, że zmiana jest nie tylko niezgodna z międzynarodowymi standardami ochrony praw mniejszości, ale także po prostu nieskuteczna. Nie można żądać od uczniów mniejszości narodowych, by przyswoili język państwowy na takim samym poziomie jak ich rówieśnicy z rodzin litewskich, jeśli nie zapewnia się im odpowiednich warunków nauczania.

Porównanie szkół mniejszościowych: Litwa i Polska

Aby lepiej zrozumieć specyfikę wyzwań stojących przed szkołami mniejszości narodowych, warto spojrzeć szerzej – porównując sytuację polskich szkół na Litwie z sytuacją szkół litewskich w Polsce. Takie zestawienie pozwala zrozumieć jakie mechanizmy i rozwiązania sprzyjają realnemu wspieraniu edukacji mniejszościowej, a które mogą prowadzić do marginalizacji języka i kultury mniejszości, mimo pozornej neutralności. Tabela umieszczona poniżej porównuje funkcjonowanie szkół mniejszościowych w obu państwach pokazując jak w praktyce realizowane są prawa mniejszości w kontekście edukacji.

Stanowisko Europejskiej Fundacji Praw Człowieka

Europejska Fundacja Praw Człowieka (EFHR) od lat monitoruje sytuację edukacyjną mniejszości narodowych w Litwie i konsekwentnie reaguje na wszelkie inicjatywy ustawodawcze i decyzje administracyjne, które mogą wpływać na prawa mniejszości narodowych. Fundacja zwraca uwagę na potrzebę kompleksowych, systemowych rozwiązań, które zapewnią uczniom równy start edukacyjny bez utraty kontaktu z językiem i kulturą własnej społeczności.

Fundacja w licznych analizach oraz w alternatywnym raporcie do Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych zwracała uwagę na utrzymujące się trudności w zakresie edukacji dzieci z rodzin mniejszościowych – w tym różnice w wynikach egzaminacyjnych oraz brak dostępu do odpowiednich narzędzi dydaktycznych. EFHR podkreśla, że zwiększanie nacisku na nauczanie języka litewskiego nie powinno odbywać się kosztem języka ojczystego uczniów. Dążenie do podnoszenia kompetencji językowych młodych obywateli musi iść w parze z poszanowaniem ich praw i tożsamości. Litwa w świetle prawa krajowego i międzynarodowego ma obowiązek chronić prawo mniejszości do edukacji w ich języku ojczystym, a jakiekolwiek reformy dotyczące tych języków przed ich wprowadzeniem muszą być konsultowane z przedstawicielami mniejszości narodowych, uwzględnić specjalistyczne potrzeby grup mniejszościowych i być proporcjonalne.

Zdaniem Fundacji, skuteczniejszym i bardziej zrównoważonym rozwiązaniem byłoby wdrażanie modelu edukacji wielojęzycznej, opartego na rekomendacjach międzynarodowych instytucji takich jak UNESCO czy ONZ – czyli takiego, który wzmacnia znajomość języka państwowego, ale jednocześnie chroni i rozwija języki mniejszościowe, traktując je jako integralny element procesu kształcenia. Wprowadzenie edukacji dwujęzycznej może znacznie podnosić wszystkie istotne w obrębie systemu edukacji wskaźniki statystyczne (więcej o badaniach i danych UNESCO można przeczytać tutaj). Proponowana przez władze reforma nie rozwiązuje przyczyn istniejących problemów, a może je pogłębić – prowadząc do utraty zaufania i marginalizacji społeczności, które od dekad są częścią wielokulturowego krajobrazu Litwy.

EFHR będzie monitorować dalsze wdrażanie reform i w razie potrzeby podejmie działania prawne, zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym.